Từ những cửa hàng nhỏ đến các tập đoàn tỷ đô như Alibaba, Huawei hay Xiaomi, cách kinh doanh của người Trung Quốc luôn gây ấn tượng bởi tốc độ mở rộng thần kỳ và khả năng thích ứng vượt trội. Đằng sau thành công đó là hệ thống triết lý kinh doanh độc đáo, được rèn giũa qua hàng nghìn năm văn hóa thương mại. Bài viết này CEO360 sẽ giải mã 8 chiến lược kinh doanh của người Trung Hoa từ quản lý tài chính, xây dựng mạng lưới đến tư duy toàn cầu, kèm phân tích case study thực tế. Doanh nghiệp Việt Nam sẽ có góc nhìn sâu sắc để học hỏi và áp dụng những bài học quý giá này.
Cách kinh doanh của người Trung Quốc: Tổng quan và đặc trưng văn hóa
Nguồn gốc lịch sử của văn hóa kinh doanh Trung Hoa
Cách kinh doanh của người Trung Quốc không hình thành trong một sớm một chiều mà là kết tinh của hàng nghìn năm lịch sử thương mại. Từ thời Đường, Tống với Con đường Tơ lụa nối liền Đông – Tây, người Hoa đã xây dựng mạng lưới thương mại xuyên lục địa. Các thương nhân Trung Quốc không chỉ buôn bán hàng hóa mà còn xây dựng hệ thống tín dụng, bảo hiểm hàng hải sơ khai.
Triết lý Nho giáo, Đạo giáo và Pháp gia đã ảnh hưởng sâu sắc đến tư duy kinh doanh. Nho giáo nhấn mạnh “tín” (uy tín), “nghĩa” (đạo đức kinh doanh), Đạo giáo dạy về sự linh hoạt “nước chảy đá mòn”, còn Pháp gia nhấn mạnh kỷ luật và chiến lược. Sự kết hợp này tạo nên một hệ thống kinh doanh vừa có nguyên tắc vừa linh hoạt.
Trong khi Trung Quốc trỗi dậy mạnh mẽ, trở thành nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới, cộng đồng người Hoa hải ngoại (Hoa kiều) cũng chứng minh sức mạnh đáng kinh ngạc. Theo nghiên cứu từ Small Business Economics, người Hoa kiều kiểm soát khoảng 70-80% tài sản doanh nghiệp tư nhân tại 5 quốc gia chính Đông Nam Á (Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan), dù họ chỉ chiếm 6% dân số khu vực.
Những giá trị cốt lõi định hình cách kinh doanh
Cách kinh doanh của người Trung Quốc được xây dựng trên 5 giá trị cốt lõi:
1. Guanxi (关系 – Quan hệ)
Mạng lưới quan hệ là tài sản vô giá, quan trọng hơn cả hợp đồng pháp lý. Người Trung Quốc tin rằng kinh doanh là kinh doanh với con người, không phải với tổ chức.
2. Mianzi (面子 – Thể diện)
Danh dự, uy tín cá nhân và doanh nghiệp là điều thiêng liêng. Mất thể diện có thể khiến một thương vụ đổ vỡ ngay cả khi lợi nhuận hấp dẫn.
3. Chiku nailao (吃苦耐劳 – Chịu khó chịu khổ)
Tinh thần làm việc cần cù, sẵn sàng hy sinh ngắn hạn để đạt mục tiêu dài hạn. Câu “ăn được đắng mới thành người trên người” là kim chỉ nam.
4. Jiating (家庭 – Gia đình)
Doanh nghiệp gia đình là nền tảng, lòng tin và trách nhiệm gia đình được đặt lên hàng đầu. Nhiều tập đoàn lớn vẫn duy trì mô hình quản trị gia tộc.
5. Changqi guannian (长期观念 – Tư duy dài hạn)
Người Trung Quốc sẵn sàng chấp nhận lỗ ngắn hạn để chiếm lĩnh thị trường, xây dựng thương hiệu lâu dài. Họ nghĩ theo thế hệ, không chỉ theo quý hoặc năm.
Sự khác biệt giữa tư duy kinh doanh Trung Quốc và phương Tây
| Tiêu chí | Trung Quốc | Phương Tây |
|---|---|---|
| Nền tảng quan hệ | Guanxi – quan hệ cá nhân | Hợp đồng pháp lý |
| Tốc độ quyết định | Nhanh, linh hoạt | Chậm, qua nhiều cấp phê duyệt |
| Chiến lược | Dài hạn, kiên nhẫn | Ngắn hạn, tập trung lợi nhuận quý |
| Quản lý | Tập trung, gia đình hóa | Phân quyền, chuyên nghiệp hóa |
| Cạnh tranh | Giá thấp, quy mô lớn | Chất lượng, đổi mới |
| Rủi ro | Chấp nhận cao, thử nghiệm nhanh | Thận trọng, phân tích kỹ |
Như câu tục ngữ “路遥知马力，日久见人心” (Lù yáo zhī mǎlì, rì jiǔ jiàn rénxīn), nghĩa là “Đường xa biết sức ngựa, ngày dài thấy lòng người”, cách kinh doanh của người Trung nhấn mạnh sự kiên trì và nhìn xa trông rộng. Điều này khá dễ hiểu đối với một quốc gia thuộc 1 trong 4 nền văn minh lâu đời nhất thế giới, đã chứng kiến và trải nghiệm qua nhiều cuộc bể dâu thăng trầm suốt tiến trình lịch sử.
8 chiến lược kinh doanh đặc trưng của người Trung Quốc
Chiến lược 1 – Guanxi: Xây dựng mạng lưới quan hệ là nền tảng
Guanxi (关系) là trái tim của chiến lược kinh doanh của người Trung Hoa. Đây không đơn thuần là “quen biết” mà là hệ thống quan hệ đa tầng, có đi có lại, xây dựng qua thời gian dài. Yếu tố này cũng khá tương đồng với văn hoá “buôn có bạn, bán có phường” của Việt Nam.
Tuy nhiên, văn hóa này ở Việt Nam chưa mạnh và có hệ thống bằng Guanxi của Trung Quốc. Dễ thấy qua cách người Hoa ở quốc tế rất giỏi xây dựng cộng đồng cùng kinh doanh, tạo nên China Town ở nhiều nơi khắp thế giới, từ New York, London, Sydney đến Bangkok, Singapore.
Cách người Trung Quốc xây dựng Guanxi:
- Đầu tư thời gian: Gặp gỡ thường xuyên, không chỉ khi cần giúp đỡ
- Cho trước khi nhận: Giúp đỡ người khác không tính toán ngay lập tức
- Ăn uống, giao lưu: Bàn tiệc là nơi xây dựng lòng tin, không chỉ văn phòng
- Giới thiệu chéo: Kết nối người này với người kia, mở rộng mạng lưới
- Tôn trọng thứ bậc: Biết ai là người có ảnh hưởng, tôn trọng đúng mức, giữ thể diện cho nhau
Các nhà lãnh đạo doanh nghiệp Trung Quốc như Jack Ma đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng mạng lưới quan hệ (Guanxi) với chính phủ, đối tác và khách hàng lớn. Nhờ mạng lưới Guanxi vững chắc, Alibaba vượt qua nhiều khó khăn pháp lý và cạnh tranh.
Tuy vậy, chính bản thân Jack Ma cũng từng khiến cho Alibaba gặp một phen khốn đốn khi ông có những phát ngôn được cho là “ngông cuồng”, chỉ trích thậm tệ hệ thống ngân hàng Trung Quốc theo cách “vuốt mặt không nể mũi”. Vụ việc này thậm chí còn làm liên luỵ cả những công ty công nghệ lớn khác có liên quan tới Alibaba như Tencent, ByteDance, JD.com,..
Lưu ý: Guanxi không phải “hối lộ” hay “chạy chọt”. Đó là sự tin tưởng lâu dài, có đi có lại, dựa trên sự tôn trọng, lợi ích chung và danh dự cá nhân.
Chiến lược 2 – Tư duy dài hạn và kiên nhẫn
Người Trung Quốc sẵn sàng “lỗ 10 năm để thắng 100 năm”. Cách kinh doanh của người Trung Quốc không đuổi theo lợi nhuận ngắn hạn mà tập trung chiếm lĩnh thị trường, xây dựng thương hiệu.
Biểu hiện cụ thể:
- Chấp nhận lỗ để mở rộng: Nhiều doanh nghiệp Trung Quốc bán lỗ 3-5 năm đầu để chiếm thị phần
- Đầu tư vào R&D: Huawei chi 15-20% doanh thu cho nghiên cứu phát triển
- Xây dựng hệ sinh thái: Alibaba, Tencent không chỉ làm một sản phẩm mà xây cả hệ sinh thái dịch vụ
- Kiên nhẫn với nhân sự: Đào tạo nhân viên từ đầu, gắn bó lâu dài thay vì sa thải nhanh
Chiến lược 3 – Quản lý tài chính chặt chẽ và tối ưu dòng tiền
Chiến lược kinh doanh của người Trung Hoa nổi tiếng với khả năng quản lý tiền bạc “từng đồng”. Họ ưu tiên dòng tiền dương hơn lợi nhuận kế toán. Nguyên tắc này xuất phát từ thực tế: doanh nghiệp có thể có lợi nhuận trên giấy nhưng vẫn phá sản nếu không có tiền mặt để trả lương, nhà cung cấp, thuê mặt bằng.
Nguyên tắc quản lý tài chính:
- Thu nhanh, chi chậm: Đòi tiền khách hàng ngay, trả tiền nhà cung cấp càng muộn càng tốt (trong giới hạn hợp lý)
- Tối thiểu hóa tồn kho: Mô hình JIT (Just-in-time), không để vốn đọng trong hàng hóa
- Đa dạng hóa nguồn vốn: Vay ngân hàng, huy động từ gia đình, bạn bè, đối tác
- Tái đầu tư lợi nhuận: Không rút hết lợi nhuận ra mà tái đầu tư để mở rộng
- Kiểm soát chi phí: Cắt giảm mọi chi phí không cần thiết, tập trung vào cốt lõi
Các cửa hàng Trung Quốc thường yêu cầu khách trả tiền ngay, nhưng trả tiền nhà cung cấp sau 30-60 ngày. Khoảng thời gian này họ dùng tiền để kinh doanh, tạo dòng tiền luân chuyển liên tục.
Alibaba không sở hữu hàng hóa mà chỉ kết nối người mua và người bán. Mô hình này giúp:
- Không cần vốn lớn cho tồn kho.
- Thu phí dịch vụ và quảng cáo ngay lập tức.
- Alipay giữ tiền của người mua cho đến khi giao dịch hoàn tất, tạo dòng tiền khổng lồ để đầu tư.
Chiến lược 4 – Linh hoạt thích ứng với thị trường
“Nước chảy đá mòn” – triết lý Đạo giáo này thể hiện rõ trong cách kinh doanh của người Trung Quốc. Họ không cứng nhắc theo kế hoạch mà sẵn sàng thay đổi nhanh chóng khi thị trường biến động.
Biểu hiện:
- Pivot (xoay trục) nhanh: Thay đổi mô hình kinh doanh khi thấy cơ hội mới
- Thử nghiệm liên tục: Không ngại thất bại, thử nhiều hướng cùng lúc
- Sao chép và cải tiến: Học từ đối thủ, cải tiến cho phù hợp thị trường địa phương
- Đa dạng hóa sản phẩm: Không đặt tất cả trứng vào một giỏ
Tencent ban đầu chỉ là công ty về ứng dụng nhắn tin (QQ), sau đó chuyển sang game, mạng xã hội (WeChat), thanh toán (WeChat Pay), đầu tư (Tencent Holdings). Mỗi lần thị trường thay đổi, Tencent đều thích ứng và dẫn đầu.
Chiến lược 5 – Chiến lược giá cạnh tranh và quy mô
Chiến lược kinh doanh của người Trung Hoa nổi tiếng với khả năng cung cấp sản phẩm giá thấp nhờ quy mô lớn và tối ưu chi phí.
Cách thực hiện:
- Sản xuất quy mô lớn: Giảm chi phí đơn vị nhờ sản lượng khổng lồ
- Chuỗi cung ứng tối ưu: Tích hợp dọc, kiểm soát từ nguyên liệu đến thành phẩm
- Tự động hóa: Đầu tư máy móc, robot để giảm chi phí nhân công
- Đàm phán mạnh: Mua nguyên liệu số lượng lớn để có giá tốt nhất
Shein có thể bán áo phông giá 2-3 USD nhờ sản xuất hàng triệu chiếc, tự động hóa cao và chuỗi cung ứng tối ưu. Điều này khiến các đối thủ ngành thời trang nhanh phương Tây khó cạnh tranh.
Chiến lược giá thấp không có nghĩa là chất lượng kém. Nhiều thương hiệu Trung Quốc hiện nay (Huawei, Xiaomi, BYD) đã chứng minh chất lượng cao với giá cạnh tranh.
Chiến lược 6 – Học hỏi nhanh và sao chép có cải tiến
Cách kinh doanh của người Trung Quốc không ngại học hỏi từ đối thủ, thậm chí sao chép, nhưng luôn có cải tiến để phù hợp thị trường.
Phương pháp:
- Reverse engineering: Tháo rã sản phẩm đối thủ để học cách làm
- Benchmarking: So sánh với thực tiễn tốt nhất để cải thiện
- Localization: Điều chỉnh sản phẩm/dịch vụ cho phù hợp văn hóa địa phương
- Tốc độ: Ra mắt sản phẩm nhanh hơn, cải tiến liên tục
WeChat học từ WhatsApp, Line, nhưng tích hợp thêm thanh toán, mạng xã hội, mini-app, trở thành “super app” vượt xa các đối thủ. Alibaba học từ eBay, Amazon nhưng xây dựng Taobao, Tmall phù hợp với thói quen mua sắm Trung Quốc.
Phương Tây thường chỉ trích Trung Quốc có văn hoá “sao chép”, nhưng thực tế nhiều đổi mới lớn (thanh toán QR, live-stream bán hàng, xe điện giá rẻ) đều xuất phát từ Trung Quốc. Dù gây tranh cãi nhưng rõ ràng chiến lược này giúp Trung Quốc tiết kiệm chi phí, đồng thời thúc đẩy tốc độ cải tiến và cạnh tranh cực kỳ hiệu quả.
Chiến lược 7 – Tinh thần làm việc cần cù và gia đình hóa doanh nghiệp
“996” (làm việc từ 9h sáng đến 9h tối, 6 ngày/tuần) là biểu tượng của cách kinh doanh của người Trung Quốc, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghệ. 996 bị nhiều người lên án là độc hại, nhưng không thể phủ nhận rằng tinh thần làm việc cần cù đến mức khắc nghiệt này chính là một trong những yếu tố làm nên thành công ngày hôm nay của đất nước tỷ dân.
Đặc điểm:
- Chủ doanh nghiệp làm việc nhiều nhất: Không phải chỉ yêu cầu nhân viên mà bản thân chủ cũng làm việc 12-16 giờ/ngày
- Gia đình hóa doanh nghiệp: Nhân viên được coi như gia đình, có trách nhiệm chung
- Hy sinh ngắn hạn: Chấp nhận làm việc vất vả 5-10 năm để xây dựng nền tảng
- Tiết kiệm cá nhân: Chủ doanh nghiệp sống tiết kiệm, tái đầu tư vào công ty
Những nhà lãnh đạo công nghệ hàng đầu của Trung Quốc như Jack Ma (Alibaba) hay Richard Liu (JD.com) đều từng công khai ủng hộ văn hoá 996. Jack Ma cho rằng: “Nếu bạn tìm được công việc mình thích, vấn đề của văn hóa 996 sẽ chẳng tồn tại nữa”.
Tuy vậy, chúng ta cũng nên cẩn trọng và học hỏi một cách có chọn lọc đối với văn hoá làm việc này của Trung Quốc thay vì copy theo họ. Lịch trình cực đoan và áp lực quá lớn đã dẫn đến nhiều trường hợp đáng tiếc như đột tử hoặc tự sát do căng thẳng kéo dài, tiêu biểu là vụ việc của Mao Tinh Vân, một thiên tài công nghệ đã đầu quân cho Tencent Games.
Trước tình trạng đó, Tòa án nhân dân tối cao và Bộ Nguồn nhân lực và An sinh xã hội Trung Quốc cũng đã lên tiếng phản đối văn hoá 996 và khẳng định việc ép nhân viên làm việc theo cường độ này là bất hợp pháp.
Chiến lược 8 – Tư duy toàn cầu từ sớm
Chiến lược kinh doanh của người Trung Hoa hiện đại không chỉ nhắm đến thị trường nội địa 1.4 tỷ dân mà còn hướng ra toàn cầu ngay từ giai đoạn đầu. Tư duy này không phải ngẫu nhiên, mà xuất phát từ bài học lịch sử đau thương về chính sách “bế quan tỏa cảng” thời nhà Thanh.
Chính sách này không những không giúp nhà Thanh giữ được giang sơn mà còn góp phần đưa quốc gia vào thời kỳ tăm tối “bách niên quốc sỉ” (trăm năm đất nước bị sỉ nhục), chịu sự áp bức, xâu xé của các cường quốc phương Tây và Nhật Bản.
Bài học xương máu này được khắc sâu vào tâm thức dân tộc: “Đóng cửa sẽ tụt hậu, tụt hậu sẽ bị xâm lược”.
Chiến lược “Going Global”
Từ đầu những năm 2000, chính phủ Trung Quốc chính thức đưa ra chiến lược “Going Global”, khuyến khích doanh nghiệp:
- Đầu tư ra nước ngoài
- Mua lại công ty, công nghệ quốc tế
- Xây dựng thương hiệu toàn cầu
- Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu
Chiến lược này được người dân hưởng ứng và biểu hiện rõ qua những đặc điểm:
- Học ngôn ngữ quốc tế: Nhiều doanh nhân Trung Quốc thành thạo tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Ả Rập, coi đây là công cụ sinh tồn
- Nghiên cứu thị trường quốc tế: Hiểu văn hóa, pháp luật, thói quen tiêu dùng từng khu vực như hiểu thị trường nội địa
- Xây dựng chuỗi cung ứng toàn cầu: Sản xuất ở Trung Quốc, nguyên liệu từ nhiều nước, bán khắp thế giới
- Đầu tư ra nước ngoài: Mua lại công ty, xây nhà máy, thiết lập văn phòng đại diện toàn cầu
- Tham gia tổ chức quốc tế: WTO, RCEP, BRICS, SCO để đảm bảo tiếng nói trong trật tự thế giới
Chỉ trong vòng 40 năm, Trung Quốc đã biến mình từ nước nghèo đói thành nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới. Hàng loạt thương hiệu Trung Quốc trở thành tên tuổi toàn cầu:
- Huawei: Hiện diện tại hơn 170 quốc gia, dẫn đầu công nghệ 5G
- TikTok (ByteDance): Ứng dụng được tải nhiều nhất thế giới, hơn 1 tỷ người dùng
- BYD: Vượt Tesla trở thành nhà sản xuất xe điện lớn nhất thế giới, xuất khẩu sang châu Âu, Đông Nam Á
- Shein: Dẫn đầu thị trường thời trang nhanh toàn cầu, vượt Zara và H&M
- Alibaba, Tencent: Định hình lại thương mại điện tử và thanh toán số toàn cầu
Phương pháp mở rộng quốc tế:
- Giai đoạn 1 – OEM/ODM (1980-2000): Sản xuất cho thương hiệu nước ngoài, học kinh nghiệm quản lý, công nghệ, tiêu chuẩn quốc tế
- Giai đoạn 2 – Xây dựng thương hiệu riêng (2000-2010): Tạo sản phẩm mang tên mình, cạnh tranh bằng giá và chất lượng
- Giai đoạn 3 – Mở rộng toàn cầu (2010-2020): Thiết lập mạng lưới phân phối quốc tế, mua lại công ty nước ngoài
- Giai đoạn 4 – Dẫn dắt công nghệ (2020-nay): Không chỉ sản xuất mà còn đổi mới, dẫn đầu công nghệ (5G, AI, xe điện, năng lượng tái tạo)
Sáng kiến “Vành đai và Con đường” (Belt and Road Initiative – BRI):
Năm 2013, Chủ tịch Tập Cận Bình công bố sáng kiến BRI – dự án hạ tầng lớn nhất lịch sử nhân loại, kết nối Trung Quốc với châu Á, châu Âu, châu Phi thông qua đường bộ, đường biển, đường sắt. Đây là phiên bản hiện đại của Con đường Tơ lụa cổ đại, thể hiện tham vọng toàn cầu của Trung Quốc.
Hơn 150 quốc gia đã ký kết hợp tác BRI, với tổng giá trị đầu tư ước tính hơn 1 nghìn tỷ USD. Doanh nghiệp Trung Quốc được hưởng lợi trực tiếp từ các dự án cảng biển, đường sắt, điện lực, viễn thông trên toàn cầu.
So sánh cách kinh doanh của người Trung Quốc và Việt Nam
Điểm tương đồng trong văn hóa kinh doanh
Việt Nam và Trung Quốc có nhiều điểm chung về văn hóa kinh doanh do ảnh hưởng Nho giáo và lịch sử:
1. Coi trọng quan hệ cá nhân
Cả hai đều tin rằng mối ngon phải từ quan hệ chất, quan hệ cá nhân quan trọng hơn hợp đồng pháp lý. Việt Nam có “quan hệ”, Trung Quốc có “Guanxi”.
2. Doanh nghiệp gia đình chiếm đa số
Theo số liệu, hơn 90% doanh nghiệp tư nhân ở cả hai nước là doanh nghiệp gia đình, với đặc điểm:
- Quản lý tập trung vào người sáng lập
- Truyền thừa cho con cháu
- Lòng tin dựa trên quan hệ máu mủ
3. Linh hoạt, thích ứng nhanh
Cả hai đều có khả năng “xoay xở”, thích ứng với thay đổi nhanh chóng, không cứng nhắc theo kế hoạch.
4. Tinh thần cần cù, chịu khó
Doanh nhân cả hai nước đều nổi tiếng với tinh thần làm việc chăm chỉ, sẵn sàng làm việc nhiều giờ để thành công.
Những khác biệt cần lưu ý
| Tiêu chí | Trung Quốc | Việt Nam |
|---|---|---|
| Quy mô thị trường | 1.4 tỷ dân, tư duy toàn cầu sớm | 100 triệu dân, tập trung nội địa |
| Vốn đầu tư | Dễ tiếp cận vốn lớn, nhiều quỹ đầu tư | Khó huy động vốn, phụ thuộc ngân hàng |
| Công nghệ | Đầu tư R&D mạnh, tự chủ công nghệ | Phụ thuộc công nghệ nước ngoài |
| Tầm nhìn | Dài hạn (10-20 năm), kiên nhẫn | Ngắn hạn (1-3 năm), cần lợi nhuận nhanh |
| Mạng lưới | Guanxi toàn cầu, cộng đồng Hoa kiều mạnh | Quan hệ chủ yếu trong nước |
| Kỷ luật | Kỷ luật cao, quy trình chặt chẽ | Linh hoạt nhưng đôi khi thiếu kỷ luật |
| Giáo dục | Đầu tư giáo dục cao, nhiều nhân tài | Chất lượng giáo dục còn hạn chế |
Bài học đắt giá nhất từ cách kinh doanh của người Trung Quốc
Nếu phải chọn một điểm khác biệt quan trọng nhất giữa cách kinh doanh của người Trung Quốc và Việt Nam, đó chính là sự kiên nhẫn và khả năng nhìn xa trông rộng. Đây không chỉ là khác biệt mà còn là bài học mà Việt Nam cần lưu tâm nhất.
Tại sao chúng ta nên học hỏi điều này từ người Trung Quốc?
Thực trạng văn hoá kinh doanh tại Việt Nam
1. Hiện tượng “đuổi theo trend” nhất thời
Thị trường Việt Nam có xu hướng hưởng ứng các trend kinh doanh từ Trung Quốc và quốc tế một cách ồ ạt nhưng thiếu bền vững. Các hiện tượng dễ thấy nhất:
- Các trend F&B ngắn hạn như trà chanh giã tay, bánh đồng xu phô mai, lạp xưởng nướng đá, trà sữa, gà rán Hàn Quốc mọc lên như nấm rồi nhanh chóng thoái trào, chấm dứt sau một thời gian ngắn.
- Cơn sốt Labubu (2024): Hàng nghìn người xếp hàng từ đêm để mua, giá tăng gấp 3-5 lần trên thị trường chợ đen. Tuy nhiên, chỉ sau vài tháng, khi trend qua đi, nhiều cửa hàng ôm hàng tồn kho khổng lồ không bán được.
2. Tâm lý làm giàu nhanh và an nhàn
Nhiều doanh nghiệp Việt Nam kỳ vọng thu hồi vốn trong 6-12 tháng, lợi nhuận ngay năm đầu. Khi không đạt được, họ nhanh chóng từ bỏ hoặc chuyển sang ngành khác. Điều này trái ngược hoàn toàn với tư duy Trung Quốc sẵn sàng lỗ 3-5 năm để xây dựng nền tảng.
Khi có vốn tích luỹ, nhiều người Việt thích mang tiền đầu cơ vào đất đai, bất động sản vì cho rằng “chắc ăn” và “nhàn hạ” hơn. Tâm lý này khiến nguồn vốn chảy vào bất động sản thay vì đầu tư vào sản xuất, R&D hay xây dựng công nghệ lõi, những yếu tố tạo ra giá trị thật và phát triển bền vững cho nền kinh tế.
3. Thiếu đầu tư vào công nghệ lõi
Theo số liệu từ Bộ Khoa học và Công nghệ, chi tiêu R&D của Việt Nam chỉ chiếm 0.43% GDP (năm 2021), trong khi Trung Quốc là 2.4%, Hàn Quốc 4.8%. Doanh nghiệp Việt Nam thường mua công nghệ có sẵn thay vì đầu tư nghiên cứu, dẫn đến phụ thuộc lâu dài.
4. Ưu tiên dòng tiền ngắn hạn hơn giá trị dài hạn
Nhiều doanh nghiệp Việt Nam chọn:
- Bán hàng giá thấp để thu tiền nhanh thay vì xây dựng thương hiệu cao cấp.
- Cắt giảm chi phí đào tạo, R&D để tăng lợi nhuận ngắn hạn.
- Không tái đầu tư lợi nhuận mà rút ra tiêu dùng cá nhân.
Hậu quả của tư duy ngắn hạn
1. Ít doanh nghiệp “kỳ lân”
Việt Nam hiện chỉ có 4 startup kỳ lân (VNG, VNPAY, MoMo, và Sky Mavis), trong khi Trung Quốc có hơn 170 kỳ lân. Nguyên nhân chính là thiếu kiên nhẫn để xây dựng công nghệ lõi và mô hình kinh doanh bền vững.
2. Phụ thuộc công nghệ nước ngoài
Nhiều doanh nghiệp Việt Nam sử dụng nền tảng, giải pháp từ Mỹ, Đức, Trung Quốc, Nhật Bản. Khi các nước này thay đổi chính sách hoặc tăng giá, doanh nghiệp Việt Nam bị động.
3. Khó cạnh tranh lâu dài
Doanh nghiệp chỉ tập trung lợi nhuận ngắn hạn sẽ không có nguồn lực để đổi mới, cải tiến khi thị trường thay đổi. Kết quả là bị đối thủ vượt qua hoặc bị thị trường đào thải.
4. Đóng góp hạn chế vào nền kinh tế
Thiếu doanh nghiệp có công nghệ lõi, Việt Nam khó thoát khỏi vai trò “gia công” trong chuỗi giá trị toàn cầu. GDP tăng trưởng nhưng giá trị gia tăng thấp, phụ thuộc vào FDI.
Hành động cụ thể cho doanh nghiệp Việt Nam
1. Nghiên cứu kỹ nhu cầu, nỗi đau của thị trường
- Nghiên cứu thị trường sâu: Nghiên cứu số liệu, khảo sát thực tế để hiểu rõ nhu cầu thực sự, không phải nhu cầu giả định
- Xác định “nỗi đau” (pain points): Tìm ra vấn đề mà khách hàng đang gặp phải nhưng chưa có giải pháp tốt
- Tạo giá trị độc đáo: Phát triển sản phẩm/dịch vụ có điểm khác biệt rõ ràng, khó sao chép (công nghệ độc quyền, quy trình đặc biệt, trải nghiệm khách hàng vượt trội)
- Kiểm chứng với thị trường: Thử nghiệm với nhóm khách hàng nhỏ (MVP – Minimum Viable Product) trước khi mở rộng quy mô
2. Xây dựng tầm nhìn 10-20 năm
- Xác định rõ mục tiêu dài hạn, không chỉ KPI quý/năm
- Chấp nhận lỗ hoặc lợi nhuận thấp trong những năm đầu để xây nền tảng
- Đầu tư vào công nghệ, con người, quy trình
3. Dành ít nhất 5-10% doanh thu cho R&D
- Nghiên cứu phát triển sản phẩm mới
- Cải tiến quy trình sản xuất
- Đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ
4. Xây dựng văn hóa kiên nhẫn
- Đào tạo đội ngũ hiểu rõ tầm nhìn dài hạn
- Khen thưởng dựa trên đóng góp dài hạn, không chỉ kết quả ngắn hạn
- Tái đầu tư lợi nhuận thay vì rút hết ra
5. Học hỏi từ thất bại
- Coi thất bại là bài học, không phải lý do từ bỏ
- Phân tích nguyên nhân, điều chỉnh chiến lược
- Kiên trì với hướng đi đúng đắn
6. Hợp tác với đối tác dài hạn
- Xây dựng quan hệ bền vững với khách hàng, nhà cung cấp
- Không chỉ tìm lợi nhuận ngắn hạn mà tạo giá trị chung
- Chia sẻ rủi ro và lợi ích công bằng
Kết luận
Cách kinh doanh của người Trung Quốc là kết tinh của hàng nghìn năm văn hóa thương mại, được rèn giũa qua thăng trầm lịch sử từ thời kỳ Con đường Tơ lụa huy hoàng đến bài học đau thương về bế quan tỏa cảng thời nhà Thanh. Chính những trải nghiệm này đã tạo nên một hệ thống chiến lược kinh doanh của người Trung Hoa độc đáo và bền chặt dù ở bất cứ đâu.
Tám chiến lược cốt lõi, từ xây dựng mạng lưới Guanxi, tư duy dài hạn, quản lý tài chính chặt chẽ, linh hoạt thích ứng, chiến lược giá cạnh tranh, học hỏi nhanh, tinh thần cần cù đến tư duy toàn cầu, đều không phải những bí quyết huyền bí mà là kết quả của khát vọng vươn lên, tinh thần không ngừng cải cách, cùng lòng tự tôn và đoàn kết của cả một dân tộc.
Trong tất cả các chiến lược, điểm khác biệt lớn nhất mà Việt Nam cần học hỏi từ cách kinh doanh của người Trung Quốc chính là tư duy dài hạn và sự kiên nhẫn. Đây là con đường để Việt Nam tạo ra thêm nhiều doanh nghiệp kỳ lân, cạnh tranh bền vững và viết nên câu chuyện thành công riêng trên trường quốc tế.
