Doanh nghiệp của bạn đang bị đối thủ “chơi xấu” mà không hay biết? Cạnh tranh không lành mạnh với các mánh khóe như sao chép thương hiệu, phá hoại uy tín đang âm thầm “bóp nghẹt” lợi nhuận và danh tiếng của bạn trên thị trường Việt Nam. Bài viết này từ CEO360 sẽ chỉ rõ thế nào là cạnh tranh không lành mạnh, phanh phui những ví dụ về cạnh tranh không lành mạnh điển hình và đưa ra chiến lược đối phó hiệu quả.
Thế nào là cạnh tranh không lành mạnh
Cạnh tranh không lành mạnh là các hành vi cạnh tranh trái với thông lệ kinh doanh trung thực, gây thiệt hại hoặc có khả năng gây thiệt hại đến lợi ích của doanh nghiệp khác, quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng. Theo Điều 39 Luật Cạnh tranh 2018, đây là những hành vi bị nghiêm cấm nhằm đảm bảo môi trường cạnh tranh công bằng, minh bạch trên thị trường.
Khác với các hành vi hạn chế cạnh tranh (như thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, lạm dụng vị thế thống trị), cạnh tranh không lành mạnh tập trung vào những thủ đoạn gian dối, không trung thực trong quá trình cạnh tranh. Những hành vi này không chỉ vi phạm đạo đức kinh doanh mà còn làm suy yếu niềm tin của người tiêu dùng và bóp méo cơ chế thị trường.
Phân biệt cạnh tranh lành mạnh và cạnh tranh không lành mạnh
Ranh giới giữa cạnh tranh lành mạnh và không lành mạnh đôi khi khá mỏng manh, nhưng có những tiêu chí rõ ràng để phân biệt:
| Tiêu chí | Cạnh tranh lành mạnh | Cạnh tranh không lành mạnh |
| Phương thức | Cải tiến sản phẩm, dịch vụ, giảm giá hợp lý | Sao chép, gian dối, phá hoại uy tín |
| Mục đích | Tăng giá trị cho khách hàng | Loại bỏ đối thủ bằng mọi giá |
| Tính minh bạch | Thông tin trung thực, rõ ràng | Thông tin sai lệch, gây nhầm lẫn |
| Tác động | Thúc đẩy thị trường phát triển | Làm méo mó thị trường |
| Tính pháp lý | Tuân thủ pháp luật | Vi phạm pháp luật cạnh tranh |
Cạnh tranh lành mạnh giống như cuộc đua marathon công bằng, nơi các vận động viên cố gắng cải thiện thành tích của bản thân thông qua rèn luyện, chiến thuật thông minh. Trong khi đó, cạnh tranh không lành mạnh giống như việc một vận động viên cố tình làm vấp ngã đối thủ hoặc sử dụng chất kích thích để giành chiến thắng.
Ví dụ điển hình: Một cửa hàng điện thoại giảm giá 20% nhân dịp khai trương là cạnh tranh lành mạnh. Nhưng nếu cửa hàng đó tung tin đồn rằng điện thoại của đối thủ là hàng nhái, hàng kém chất lượng mà không có căn cứ, đó chính là cạnh tranh không lành mạnh.
Tìm hiểu bài viết: Lợi thế cạnh tranh là gì? 5 bước giúp doanh nghiệp luôn dẫn đầu
Các hành vi cạnh tranh không lành mạnh phổ biến
Gây nhầm lẫn với hoạt động kinh doanh của đối thủ
Đây là hành vi phổ biến nhất trong thực tế, khi doanh nghiệp cố tình tạo ra sự nhầm lẫn để “nhờ vả” danh tiếng của đối thủ. Theo Điều 40 Luật Cạnh tranh 2018, các hành vi cụ thể bao gồm:
- Sử dụng tên thương mại, nhãn hiệu tương tự: Thiết kế logo, bao bì sản phẩm giống với thương hiệu nổi tiếng để người tiêu dùng nhầm lẫn. Ví dụ: Sử dụng tên “Adidos” với logo ba sọc tương tự Adidas.
- Bắt chước hình thức sản phẩm: Sao chép thiết kế bao bì, màu sắc, kiểu dáng đặc trưng của sản phẩm đối thủ. Điển hình là các sản phẩm nước giải khát có bao bì, màu sắc gần giống với thương hiệu lớn.
- Sử dụng tên miền, từ khóa gây nhầm lẫn: Đăng ký tên miền website chứa tên thương hiệu của đối thủ hoặc mua quảng cáo từ khóa thương hiệu đối thủ để chuyển hướng khách hàng.
- Giả mạo xuất xứ địa lý: Ghi nhãn “Made in Japan” trong khi sản phẩm sản xuất tại Việt Nam để tăng giá trị cảm nhận.
Hành vi này không chỉ gây thiệt hại cho doanh nghiệp bị sao chép mà còn lừa dối người tiêu dùng, khiến họ mua phải sản phẩm không đúng với mong đợi.
Xâm phạm bí mật kinh doanh
Bí mật kinh doanh là tài sản vô hình quý giá của doanh nghiệp, bao gồm công thức sản xuất, danh sách khách hàng, chiến lược kinh doanh, quy trình vận hành. Theo Điều 41 Luật Cạnh tranh 2018, các hành vi xâm phạm bao gồm:
- Thu thập bí mật trái phép: Cài phần mềm gián điệp, hack hệ thống máy tính, mua chuộc nhân viên để lấy thông tin mật.
- Sử dụng hoặc tiết lộ bí mật kinh doanh: Nhân viên nghỉ việc mang theo danh sách khách hàng sang công ty mới, hoặc đối tác tiết lộ công thức sản xuất cho bên thứ ba.
- Vi phạm cam kết bảo mật: Nhà cung cấp, đối tác kinh doanh vi phạm hợp đồng bảo mật để sử dụng thông tin cho mục đích riêng.
Trong thời đại chuyển đổi số, hình thức xâm phạm bí mật kinh doanh ngày càng tinh vi với các cuộc tấn công mạng, lừa đảo qua email (phishing), hoặc cài cắm gián điệp công nghiệp.
Cưỡng ép trong hoạt động thương mại
Cưỡng ép thương mại xảy ra khi doanh nghiệp lợi dụng vị thế mạnh hơn để ép buộc đối tác, khách hàng thực hiện các điều kiện bất lợi. Điều 42 Luật Cạnh tranh 2018 quy định các hành vi:
- Ép buộc không giao dịch với đối thủ: Nhà sản xuất lớn yêu cầu nhà phân phối chỉ được bán sản phẩm của mình, không được kinh doanh hàng của đối thủ cạnh tranh.
- Ép mua kèm sản phẩm: Buộc khách hàng phải mua sản phẩm A (không cần thiết) nếu muốn mua sản phẩm B (đang khan hiếm hoặc độc quyền).
- Ép giá bán lại: Nhà sản xuất quy định mức giá bán lẻ tối thiểu, không cho phép nhà phân phối tự do định giá theo thị trường.
- Ép tham gia chương trình khuyến mại: Yêu cầu nhà bán lẻ phải tham gia chương trình khuyến mại, chịu chi phí mà không được lựa chọn.
Hành vi này thường xuất hiện trong mối quan hệ giữa nhà sản xuất lớn với nhà phân phối nhỏ, hoặc giữa doanh nghiệp có sản phẩm độc quyền với khách hàng.
Phá hoại uy tín của đối thủ cạnh tranh
Trong thời đại mạng xã hội, uy tín là tài sản vô giá của doanh nghiệp. Phá hoại uy tín đối thủ là hành vi đưa ra, phát tán thông tin sai sự thật hoặc gây hiểu lầm về doanh nghiệp, sản phẩm, dịch vụ của đối thủ. Theo Điều 43 Luật Cạnh tranh 2018:
- Tung tin đồn thất thiệt: Loan tin sản phẩm của đối thủ gây hại sức khỏe, có nguồn gốc không rõ ràng, sắp phá sản.
- Đánh giá tiêu cực giả mạo: Thuê người viết review 1 sao hàng loạt trên các nền tảng thương mại điện tử, diễn đàn.
- So sánh không trung thực: Quảng cáo so sánh sản phẩm với đối thủ nhưng sử dụng thông tin sai lệch, thiếu khách quan.
- Lợi dụng sự cố của đối thủ: Phóng đại, bóp méo sự việc để làm tổn hại nghiêm trọng đến uy tín đối thủ.
Hành vi này đặc biệt nguy hiểm trong kỷ nguyên số, khi một bài đăng tiêu cực có thể lan truyền nhanh chóng và gây thiệt hại khó lường.
Quảng cáo, khuyến mại gây nhầm lẫn
Quảng cáo là công cụ marketing hợp pháp, nhưng khi sử dụng thông tin sai sự thật, gây hiểu lầm cho người tiêu dùng, đó là cạnh tranh không lành mạnh. Điều 44 Luật Cạnh tranh 2018 liệt kê:
- Quảng cáo sai về tính năng, công dụng: Tuyên bố sản phẩm có khả năng chữa bệnh khi chưa được cơ quan y tế chứng nhận.
- Quảng cáo giá giảm ảo: Niêm yết giá gốc cao bất thường rồi giảm giá để tạo cảm giác ưu đãi lớn.
- Khuyến mại không thực hiện đúng cam kết: Quảng cáo “mua 1 tặng 1” nhưng thực tế hết quà tặng hoặc áp dụng điều kiện khắt khe không công bố rõ ràng.
- Sử dụng hình ảnh, video gây hiểu lầm: Chỉnh sửa hình ảnh sản phẩm quá mức, khiến thực tế khác xa với quảng cáo.
Người tiêu dùng Việt Nam ngày càng nhạy cảm với quảng cáo lừa đảo, và các cơ quan quản lý cũng tăng cường xử phạt các vi phạm này.
Phân biệt đối xử với khách hàng
Phân biệt đối xử xảy ra khi doanh nghiệp áp dụng các điều kiện giao dịch khác nhau cho các khách hàng trong cùng điều kiện, không có lý do chính đáng. Điều 45 Luật Cạnh tranh 2018 quy định:
- Phân biệt về giá bán: Bán cùng sản phẩm với giá khác nhau cho các khách hàng có quy mô, khối lượng mua tương đương.
- Phân biệt về điều kiện thanh toán: Cho phép một số khách hàng trả chậm trong khi yêu cầu khách hàng khác phải trả ngay.
- Phân biệt về chính sách hậu mãi: Áp dụng chế độ bảo hành, đổi trả khác nhau cho các nhóm khách hàng.
- Từ chối giao dịch không có lý do: Từ chối bán hàng cho một số khách hàng cụ thể để ưu ái cho khách hàng khác.
Tuy nhiên, pháp luật cho phép phân biệt đối xử có lý do chính đáng như: chiết khấu theo khối lượng mua, ưu đãi khách hàng thân thiết, điều chỉnh giá theo vùng địa lý.
Bán hàng đa cấp bất chính
Bán hàng đa cấp (MLM – Multi-Level Marketing) là hình thức kinh doanh hợp pháp khi tuân thủ quy định. Tuy nhiên, nhiều mô hình biến tướng thành bán hàng đa cấp bất chính, lừa đảo người tham gia. Điều 46 Luật Cạnh tranh 2018 xác định các dấu hiệu:
- Thu lợi chủ yếu từ việc tuyển người: Hoa hồng chủ yếu đến từ việc mời người tham gia, không phải từ bán sản phẩm thực tế.
- Yêu cầu mua sản phẩm với giá trị lớn: Ép người tham gia phải mua hàng tồn kho với giá trị cao để được tham gia hệ thống.
- Cam kết lợi nhuận không thực tế: Hứa hẹn thu nhập cao, làm giàu nhanh chóng mà không dựa trên năng lực bán hàng thực tế.
- Không có sản phẩm thực hoặc sản phẩm kém giá trị: Sản phẩm chỉ là “vỏ bọc” cho mô hình tài chính đa tầng (Ponzi scheme).
Bán hàng đa cấp bất chính không chỉ vi phạm Luật Cạnh tranh mà còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Xem thêm bài viết liên quan: Mục đích cuối cùng của cạnh tranh là gì? Góc nhìn sâu sắc cho CEO
Hậu quả pháp lý khi vi phạm cạnh tranh thiếu lành mạnh
Khi một doanh nghiệp thực hiện các hành vi cạnh tranh không lành mạnh, họ không chỉ đối mặt với thiệt hại về uy tín mà còn chịu các hậu quả pháp lý nghiêm trọng theo quy định của Luật Cạnh tranh 2018 tại Việt Nam.
Mức xử phạt hành chính
Theo Nghị định 99/2013/NĐ-CP (quy định chi tiết thi hành Luật Cạnh tranh) và các văn bản pháp luật hiện hành, các hành vi cạnh tranh không lành mạnh sẽ bị xử phạt hành chính với mức độ khác nhau tùy thuộc vào tính chất và mức độ vi phạm. Một số mức phạt cụ thể:
- Gây nhầm lẫn với hoạt động kinh doanh của đối thủ: Phạt tiền từ 100 triệu đến 300 triệu đồng đối với tổ chức. Nếu hành vi liên quan đến nhãn hiệu, bao bì hoặc tên thương mại, mức phạt có thể cao hơn.
- Xâm phạm bí mật kinh doanh: Phạt từ 200 triệu đến 500 triệu đồng, kèm theo biện pháp khắc phục như thu hồi thông tin đã tiết lộ hoặc cấm sử dụng thông tin mật.
- Phá hoại uy tín đối thủ: Phạt từ 100 triệu đến 300 triệu đồng, đồng thời buộc phải đăng thông tin cải chính công khai trên các phương tiện truyền thông.
- Quảng cáo, khuyến mại gây nhầm lẫn: Phạt từ 60 triệu đến 200 triệu đồng, kèm theo yêu cầu thu hồi quảng cáo sai sự thật.
Ngoài ra, doanh nghiệp vi phạm có thể bị áp dụng các biện pháp bổ sung như tịch thu tang vật (sản phẩm, bao bì gây nhầm lẫn), cấm kinh doanh một số mặt hàng, hoặc đình chỉ hoạt động trong một khoảng thời gian nhất định. Đối với các doanh nghiệp lớn, những hình phạt này không chỉ gây tổn thất tài chính mà còn ảnh hưởng lâu dài đến hình ảnh thương hiệu.
Trách nhiệm bồi thường thiệt hại
Ngoài xử phạt hành chính, doanh nghiệp vi phạm cạnh tranh không lành mạnh còn phải chịu trách nhiệm dân sự nếu gây thiệt hại cho đối thủ hoặc người tiêu dùng. Theo Điều 202 Luật Doanh nghiệp 2020 và Điều 123 Luật Cạnh tranh 2018, trách nhiệm bồi thường bao gồm:
- Bồi thường thiệt hại vật chất: Bao gồm lợi nhuận bị mất, chi phí khắc phục hậu quả (như thay đổi bao bì, đăng thông tin cải chính), và các chi phí pháp lý mà bên bị thiệt hại đã bỏ ra.
- Bồi thường thiệt hại tinh thần: Nếu hành vi phá hoại uy tín gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến danh dự, thương hiệu của doanh nghiệp bị hại.
- Khắc phục hậu quả: Doanh nghiệp vi phạm có thể bị yêu cầu ngừng hành vi, thu hồi sản phẩm, hoặc công khai xin lỗi trên các phương tiện truyền thông đại chúng.
Ví dụ, nếu một công ty mỹ phẩm bị đối thủ tung tin đồn sai sự thật dẫn đến doanh thu giảm 50%, công ty bị hại có quyền khởi kiện để đòi bồi thường khoản lợi nhuận mất đi, cùng với chi phí quảng cáo để khôi phục hình ảnh. Đây là lý do các doanh nghiệp cần cẩn trọng trong chiến lược cạnh tranh để tránh rủi ro tài chính và pháp lý nặng nề.
Trách nhiệm hình sự
Trong một số trường hợp nghiêm trọng, hành vi cạnh tranh không lành mạnh có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). Những hành vi này thường liên quan đến lừa đảo, gây thiệt hại lớn, hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến trật tự kinh tế:
- Tội lừa dối khách hàng (Điều 198): Áp dụng cho hành vi quảng cáo sai sự thật, gây thiệt hại lớn cho người tiêu dùng. Mức phạt có thể lên đến 7 năm tù kèm phạt tiền từ 10 triệu đến 100 triệu đồng.
- Tội làm hàng giả, hàng nhái (Điều 192): Liên quan đến hành vi sao chép nhãn hiệu, bao bì. Mức phạt tù từ 1 năm đến 5 năm, thậm chí cao hơn nếu có tổ chức hoặc gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.
- Tội xâm phạm bí mật kinh doanh (Điều 226): Nếu hành vi hack hệ thống, đánh cắp dữ liệu mật gây thiệt hại nghiêm trọng, mức phạt tù có thể từ 1 năm đến 5 năm.
Ngoài ra, các hành vi bán hàng đa cấp bất chính có dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt tài sản có thể bị xử lý theo Điều 174 Bộ luật Hình sự với mức phạt tù lên đến 15 năm. Do đó, các doanh nghiệp cần đảm bảo hoạt động kinh doanh minh bạch, tuân thủ pháp luật để tránh rơi vào các rủi ro pháp lý nghiêm trọng.
Cách nhận biết doanh nghiệp đang bị cạnh tranh không lành mạnh
Việc phát hiện kịp thời các dấu hiệu cạnh tranh không lành mạnh giúp doanh nghiệp bảo vệ lợi ích và giảm thiểu thiệt hại. Dưới đây là những cách nhận biết đơn giản mà các chủ doanh nghiệp và nhà quản lý tại Việt Nam có thể áp dụng.
- Doanh thu giảm bất thường: Doanh số sụt giảm đột ngột không có lý do rõ ràng, có thể do đối thủ tung tin đồn hoặc phá hoại uy tín.
- Khách hàng nhầm lẫn thương hiệu: Nhiều phản ánh về việc mua nhầm sản phẩm của đối thủ vì bao bì, nhãn hiệu tương tự.
- Thông tin tiêu cực lan truyền: Bài viết, bình luận xấu về doanh nghiệp xuất hiện hàng loạt trên mạng xã hội hoặc diễn đàn mà không có căn cứ.
- Nhân viên, đối tác bị lôi kéo: Đối thủ tiếp cận để lấy thông tin mật hoặc ép ngừng hợp tác.
- Nhà phân phối từ chối hợp tác: Đại lý bất ngờ ngừng nhập hàng mà không giải thích rõ, có thể do bị cưỡng ép từ đối thủ.
Nhận biết sớm các dấu hiệu này giúp doanh nghiệp nhanh chóng thu thập bằng chứng và có biện pháp ứng phó hiệu quả, tránh thiệt hại kéo dài.
Giải pháp xử lý khi bị cạnh tranh thiếu lành mạnh
Khi phát hiện doanh nghiệp trở thành nạn nhân của cạnh tranh không lành mạnh, việc xử lý kịp thời là rất quan trọng. Dưới đây là các giải pháp thiết thực để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
- Khiếu nại cơ quan quản lý: Chuẩn bị hồ sơ và nộp đơn đến Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng (Bộ Công Thương) để yêu cầu điều tra, xử phạt đối thủ vi phạm. Quy trình thường mất từ 30-60 ngày.
- Khởi kiện dân sự: Nếu cần bồi thường thiệt hại, doanh nghiệp có thể nộp đơn kiện tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền, kèm bằng chứng và báo cáo thiệt hại.
- Phòng ngừa chủ động: Đăng ký sở hữu trí tuệ, bảo mật thông tin, giám sát thị trường, xây dựng uy tín thương hiệu và hợp tác với luật sư để xử lý tranh chấp nhanh chóng.
Áp dụng các giải pháp này không chỉ giúp doanh nghiệp bảo vệ lợi ích mà còn góp phần xây dựng một môi trường kinh doanh công bằng, minh bạch tại Việt Nam trong năm 2026 và tương lai.
Các ví dụ về cạnh tranh không lành mạnh trong thực tế
Nhãn hiệu và bao bì Trung Nguyên vs Trung Nguyên Legend
Một trong những ví dụ về cạnh tranh không lành mạnh điển hình tại Việt Nam là tranh chấp giữa Công ty Trung Nguyên và Trung Nguyên Legend. Sau khi chia tách, hai bên đã có nhiều tranh cãi về quyền sử dụng thương hiệu “Trung Nguyên”, thiết kế bao bì tương tự gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng.
Vụ việc kéo dài nhiều năm với hàng loạt đơn kiện qua lại về quyền sở hữu trí tuệ và cạnh tranh không lành mạnh.
Cưỡng ép thương mại với nhà phân phối
Cưỡng ép trong hoạt động thương mại là một hành vi cạnh tranh không lành mạnh thường xảy ra khi một doanh nghiệp lợi dụng vị thế mạnh để áp đặt điều kiện bất lợi cho đối tác.
- Trường hợp hãng đồ uống có gas năm 2018: Một hãng đồ uống có gas lớn tại Việt Nam từng bị tố cáo ép buộc các đại lý và cửa hàng tạp hóa chỉ được kinh doanh sản phẩm của hãng, không được bán sản phẩm của đối thủ cạnh tranh. Nếu vi phạm, các đại lý sẽ bị cắt hợp đồng cung cấp hoặc bị thu hồi tủ mát và biển hiệu. Hành vi này đã bị Cục Quản lý cạnh tranh điều tra và xử phạt với số tiền lên đến 300 triệu đồng.
- Phân tích: Đây là hành vi vi phạm Điều 42 Luật Cạnh tranh 2018 về cưỡng ép trong hoạt động thương mại. Hành động này không chỉ hạn chế quyền tự do kinh doanh của các đại lý mà còn làm méo mó môi trường cạnh tranh trong ngành đồ uống, gây bất lợi cho các doanh nghiệp khác.
Xem thêm bài viết: Cartel là gì? Định nghĩa, hình thức và rủi ro pháp lý trong năm 2026
Kết luận
Cạnh tranh không lành mạnh không chỉ là vấn đề của riêng một doanh nghiệp mà còn là mối đe dọa đối với sự phát triển bền vững của toàn bộ thị trường. Hiểu rõ thế nào là cạnh tranh không lành mạnh, nhận diện các hành vi vi phạm, và nắm được ví dụ về cạnh tranh không lành mạnh trong thực tế là bước đầu tiên để chủ doanh nghiệp và nhà quản lý bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.
Quan trọng hơn, việc chủ động phòng ngừa, tuân thủ pháp luật, và sẵn sàng ứng phó với các hành vi vi phạm sẽ giúp doanh nghiệp đứng vững trong môi trường kinh doanh đầy thử thách. Hãy xây dựng một chiến lược cạnh tranh dựa trên giá trị thực sự, lấy niềm tin của khách hàng làm trọng tâm, để không chỉ phát triển mà còn đóng góp tích cực vào một thị trường công bằng, minh bạch tại Việt Nam trong năm 2026 và tương lai.
