Stress công việc không phải chỉ là chuyện của nhân viên. Với chủ doanh nghiệp và quản lý, áp lực còn nhân lên gấp bội khi một người phải gánh cả kết quả kinh doanh lẫn tinh thần của cả đội ngũ. Bài viết này từ CEO360 sẽ phân tích rõ dấu hiệu nhận biết, nguyên nhân gốc rễ và các giải pháp thực chiến để kiểm soát tình trạng mệt mỏi công việc, trước khi nó trở thành vấn đề nghiêm trọng hơn.
Stress công việc là gì?
Stress trong công việc là trạng thái căng thẳng, lo âu hoặc mệt mỏi mà một người cảm thấy khi phải đối mặt với các yếu tố trong công việc vượt quá khả năng quản lý hoặc kiểm soát của mình. Điều này có thể đến từ nhiều yếu tố như khối lượng công việc quá tải, yêu cầu công việc cao, mối quan hệ với đồng nghiệp, thiếu sự hỗ trợ từ cấp trên, hoặc cảm giác thiếu kiểm soát công việc.
Nói theo ngôn ngữ đời thường thì stress công việc giống như chiếc lò xo bị nén quá mức. Một chút áp lực giúp lò xo bật lên, tạo ra năng lượng và động lực. Nhưng nén quá lâu, quá mạnh, lò xo sẽ mất đàn hồi, thậm chí gãy.
Ranh giới giữa áp lực lành mạnh và stress có hại
Không phải mọi áp lực đều xấu. Áp lực lành mạnh thúc đẩy tập trung, sáng tạo và hiệu suất. Stress có hại xuất hiện khi áp lực kéo dài liên tục mà không có khoảng nghỉ phục hồi, hoặc khi người lao động cảm thấy hoàn toàn mất kiểm soát.
Thực tế, thường có nhầm lẫn giữa áp lực hoặc thách thức và căng thẳng. Điều mà một người có thể coi là căng thẳng, nhưng người khác có thể coi là thử thách. Đây chính là lý do nhiều chủ doanh nghiệp và quản lý chủ quan, không nhận ra mình đang trong vùng nguy hiểm.
Con số đáng lo ngại về stress trong công việc tại Việt Nam
Stress công việc không còn là vấn đề cá nhân, mà đã trở thành thách thức ở cấp độ tổ chức và xã hội.
Trên toàn cầu, mỗi năm có khoảng 12 tỉ ngày làm việc bị thất thoát do trầm cảm và lo lắng, gây thiệt hại 1.000 tỉ USD mỗi năm về năng suất lao động. Tại Việt Nam, có khoảng 42% người lao động thường xuyên gặp căng thẳng.
Khảo sát của Anphabe ghi nhận có tới 42% người đi làm đang trong trạng thái mệt mỏi, chán nản với tần suất stress từ thường xuyên đến rất thường xuyên. Trong đó, nhóm quản lý cấp trung và nhóm nhân viên có thâm niên từ 2-5 năm đang thấy áp lực nhất.
Theo báo cáo của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), stress, làm thêm giờ và bệnh tật là nguyên nhân gây ra cái chết của 2,8 triệu người lao động mỗi năm, và có tới 374 triệu người gặp vấn đề sức khỏe do công việc.
Stress không chừa ai, đặc biệt là người lãnh đạo
Theo nhiều báo cáo, cứ 5 người lao động làm việc trong doanh nghiệp thì có 3 người bị áp lực, căng thẳng. Với người lãnh đạo, con số này còn có thể cao hơn vì họ vừa chịu áp lực từ kết quả kinh doanh, vừa phải duy trì hình ảnh vững vàng trước đội ngũ, ít có không gian để thừa nhận mình đang kiệt sức.
Sự quá tải đang diễn ra như “sát thủ vô hình” giết chết động lực cũng như sự gắn kết của người đi làm với doanh nghiệp. Vì tần suất stress càng cao, nỗ lực tự nguyện cống hiến cho công việc và cam kết gắn bó với công ty càng suy giảm.
Các dấu hiệu stress công việc dễ bị bỏ qua nhất
Nhiều người nhầm lẫn các dấu hiệu stress với “chỉ là mệt bình thường”. Dưới đây là những biểu hiện cụ thể cần chú ý.
Dấu hiệu thể chất
Để biết mình có đang bị stress trong công việc hay không, có thể dựa vào một số dấu hiệu sau: thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, uể oải, không tìm thấy năng lượng để làm việc; khó ngủ, ngủ không sâu, không đủ giấc và thường thức giấc nhiều lần trong đêm; thay đổi khẩu vị, ăn nhiều hoặc ít hơn so với trước đây.
Stress công việc có thể có ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tâm lý và thể chất, gây ra các triệu chứng như căng thẳng, lo âu, mệt mỏi, trầm cảm, thậm chí là các vấn đề về thể chất như đau đầu, mất ngủ, hoặc các vấn đề tim mạch.
Dấu hiệu tâm lý và hành vi
Các dấu hiệu tâm lý bao gồm: thường xuyên cảm thấy lo lắng, bất an, dễ nổi nóng, cáu gắt với người khác; chán nản, không tìm thấy cảm hứng để làm việc; luôn né tránh hoặc tìm lý do để trì hoãn công việc.
Dấu hiệu trong hiệu suất làm việc
Những triệu chứng trên khiến người bị stress dễ phạm sai lầm trong công việc hơn. Đồng thời, nó cũng là nguyên nhân gây ra ảnh hưởng tiêu cực tới các mối quan hệ với đồng nghiệp, cấp trên, khách hàng và đối tác.
Với người lãnh đạo, dấu hiệu đặc thù còn là: ra quyết định chậm hơn, né tránh các cuộc họp quan trọng, mất khả năng nhìn bức tranh tổng thể, hoặc ngược lại, kiểm soát quá mức mọi chi tiết nhỏ.
Nguyên nhân gốc rễ của stress trong công việc
Từ phía công việc và tổ chức
Áp lực về quá tải công việc bao gồm hạn chót sát nút, trách nhiệm nặng nề, và thiếu sự hỗ trợ của quản lý. Yêu cầu từ cấp trên vượt quá khả năng và sức chịu đựng của nhân viên.
Các nguyên nhân phổ biến từ phía tổ chức:
- Khối lượng công việc quá tải: Khi một người phải đảm nhận quá nhiều vai trò cùng lúc mà không có sự phân công rõ ràng.
- Thiếu quy trình và hệ thống: Doanh nghiệp vận hành theo kiểu “chữa cháy” liên tục, không có quy trình chuẩn, mọi việc đều phụ thuộc vào người lãnh đạo.
- Môi trường làm việc tiêu cực: Khi nảy sinh sự không hòa hợp giữa đồng nghiệp với cấp trên và giữa đồng nghiệp với nhau thì không thể tránh khỏi những căng thẳng, bất an tại nơi làm việc. Khi căng thẳng, lo lắng dồn dập, người lao động sẽ dễ bị stress hơn.
- Thiếu sự kiểm soát: Căng thẳng xảy ra trong nhiều hoàn cảnh công việc, đặc biệt khi người làm việc cảm thấy có ít sự hỗ trợ từ người giám sát và đồng nghiệp, cũng như ít kiểm soát được quy trình làm việc thì tình trạng căng thẳng này còn trở nên tồi tệ hơn.
Từ phía cá nhân người lãnh đạo
Với chủ doanh nghiệp và quản lý, còn có những nguyên nhân đặc thù:
- Hội chứng “một mình gánh tất cả”: Không chịu uỷ quyền, sợ mất kiểm soát, dẫn đến tự tạo ra áp lực không cần thiết.
- Kỳ vọng quá cao vào bản thân: Đặt tiêu chuẩn hoàn hảo cho mọi thứ, không cho phép mình sai sót.
- Ranh giới công việc và cuộc sống bị xoá mờ: Làm việc 24/7, không có thời gian phục hồi thực sự.
- Yếu tố tâm lý cá nhân như lo âu, tự ti, hoặc vấn đề sức khỏe tâm lý có thể khiến một người cảm thấy căng thẳng hơn khi đối mặt với những yêu cầu công việc.
Hệ quả khi stress công việc không được xử lý
Tác động lên sức khoẻ
Một nghiên cứu tại Phần Lan cho thấy, những người thường xuyên chịu áp lực cao, làm việc trong môi trường không ổn định, thiếu cơ hội phát triển hoặc cảm thấy công việc không có ý nghĩa có nguy cơ tử vong do bệnh tim gấp đôi so với những người ít chịu áp lực, ngay cả khi họ chưa từng mắc bệnh tim trước đó.
Theo thống kê từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), làm việc quá 55 giờ mỗi tuần làm tăng khoảng 35% nguy cơ đột quỵ và 17% nguy cơ tử vong do thiếu máu cơ tim, so với nhóm làm việc từ 35-40 giờ mỗi tuần.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng đã khẳng định stress đang là mối đe dọa lớn nhất cho sức khỏe cộng đồng trong thế kỷ 21.
Tác động lên doanh nghiệp
Stress không chỉ là vấn đề sức khoẻ cá nhân, nó ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả kinh doanh:
- Năng suất sụt giảm: Stress trong công việc ảnh hưởng đến hiệu quả làm việc của nhân viên dẫn đến thiệt hại cho doanh nghiệp. Đáng quan tâm hơn thế, nó bào mòn sức lực của người lao động về cả thể chất lẫn tinh thần, làm giảm chất lượng sống của họ.
- Tỷ lệ nghỉ việc tăng cao: Trong nhóm nhân viên có dự định nghỉ việc trong vòng sáu tháng tới, tỷ lệ stress từ thường xuyên đến rất thường xuyên cao hơn 250% so nhóm thỉnh thoảng mới bị stress.
- Văn hoá tổ chức bị ăn mòn: Sau đại dịch, xu hướng người lao động phản kháng bằng cách nói không hoặc từ bỏ trong im lặng, hay nói cách khác là “nghỉ việc trong yên lặng” ngày càng phổ biến.
Giải pháp quản lý stress công việc hiệu quả cho tổ chức & cá nhân
Giải pháp cho tổ chức
1. Xây dựng môi trường làm việc hỗ trợ
Các doanh nghiệp nên xây dựng môi trường làm việc hạnh phúc thay vì một môi trường làm việc chỉ tập trung vào hiệu suất. Hai mục tiêu này không mâu thuẫn nhau, ngược lại, môi trường hạnh phúc chính là nền tảng để hiệu suất bền vững.
2. Tạo sự linh hoạt trong công việc
Cho phép nhân viên có thể linh hoạt trong việc lên lịch làm việc hoặc làm việc từ xa là một trong những phương pháp hiệu quả để giảm thiểu căng thẳng. Khi nhân viên có quyền chủ động trong công việc, họ có thể sắp xếp thời gian để hoàn thành công việc mà không gặp phải áp lực về thời gian, đồng thời có thể duy trì sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống cá nhân.
3. Đầu tư vào phát triển con người
Khuyến khích nhân viên tham gia các khoá học kỹ năng mềm, đào tạo chuyên môn và các hoạt động phát triển cá nhân có thể giúp họ tự tin hơn trong công việc, từ đó giảm bớt căng thẳng. Việc đầu tư vào sự phát triển của nhân viên không chỉ mang lại lợi ích cho doanh nghiệp mà còn giúp nhân viên cảm thấy được công nhận và đánh giá cao.
4. Xây dựng kênh giao tiếp cởi mở
Các chuyên gia cho rằng cần có những hành động hiệu quả để ngăn ngừa nguy cơ, nâng cao sức khỏe tâm thần tại nơi làm việc, có không gian để người lao động chia sẻ những vấn đề gặp phải để từ đó nhận được sự hỗ trợ kịp thời.
5. Ứng dụng công cụ quản lý công việc
Một trong những nguyên nhân gây stress là sự hỗn loạn trong quản lý công việc: không biết ai đang làm gì, deadline chồng chéo, thông tin bị phân tán. Ứng dụng các nền tảng quản lý công việc giúp minh bạch hoá quy trình, giảm thiểu sự mơ hồ và áp lực không cần thiết cho cả lãnh đạo lẫn nhân viên.
Giải pháp cho cá nhân
1. Nhận diện và theo dõi nguồn gốc stress
Bước đầu tiên không phải là “giải quyết” mà là “nhận ra”. Hãy ghi lại những tình huống, thời điểm trong ngày khiến mức độ căng thẳng tăng vọt. Chỉ khi biết chính xác nguyên nhân, mới có thể xử lý triệt để.
2. Phân cấp và uỷ quyền thực sự
Một trong những bẫy lớn nhất của người lãnh đạo là ôm đồm. Ưu tiên các nhiệm vụ cần thiết tại nơi làm việc và nếu có thể uỷ quyền cho người khác, đừng ngại làm như vậy. Uỷ quyền không phải là mất kiểm soát, mà là cách nhân lên năng lực của cả tổ chức.
3. Thiết lập ranh giới thời gian làm việc
Không phải làm nhiều giờ hơn là làm tốt hơn. Người lao động cần cân bằng giữa công việc và cuộc sống, đôi khi càng cố sức làm việc càng dễ rơi vào căng thẳng, ảnh hưởng thể chất và tinh thần, từ đó ảnh hưởng năng suất lao động.
4. Duy trì thói quen phục hồi
Ngủ đủ giấc, vận động thể chất và có thời gian cho bản thân không phải là xa xỉ, mà là điều kiện để duy trì hiệu suất bền vững. Việc thiếu ngủ cũng là nguyên nhân khiến tình trạng căng thẳng, mệt mỏi và trầm cảm trở nên nghiêm trọng hơn. Dù gặp phải những khó khăn trong công việc, hãy cố gắng duy trì một thói quen sinh hoạt lành mạnh.
5. Tìm kiếm hỗ trợ chuyên nghiệp khi cần
Nếu căng thẳng liên quan đến công việc gây ra các vấn đề sức khỏe và ảnh hưởng nhiều đến đời sống mà không thể tự giải quyết được, có thể gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc tư vấn với chuyên gia tâm lý. Tìm kiếm hỗ trợ là biểu hiện của sự tự nhận thức, không phải điểm yếu.
Các phương pháp giải toả stress đáng thử
Ngoài các giải pháp mang tính hệ thống, có những phương pháp đơn giản hơn nhưng được chứng minh hiệu quả trong việc cân bằng tinh thần giữa guồng quay công việc.
Thiền định và hít thở có chủ đích
Thiền định không đòi hỏi phải ngồi yên hàng giờ hay có không gian đặc biệt. Chỉ cần 10-15 phút mỗi ngày thực hành hít thở có chủ đích, tức là hít vào đếm từ 1 đến 5, giữ hơi thở 1-2 giây, rồi thở ra từ từ cũng đếm từ 1 đến 5, đã có thể giúp hệ thần kinh “reset” và giảm mức độ căng thẳng đáng kể. Đây là phương pháp được nhiều tổ chức lớn trên thế giới đưa vào chương trình chăm sóc sức khoẻ nhân viên.
Vận động thể chất nhẹ trong ngày làm việc
Không cần phải đến phòng gym. Đứng dậy đi lại 5 phút sau mỗi 60-90 phút làm việc, leo cầu thang thay vì thang máy, hoặc đi bộ trong giờ nghỉ trưa đều là những cách đơn giản giúp cơ thể giải phóng endorphin, chất dẫn truyền thần kinh tự nhiên có tác dụng cải thiện tâm trạng và giảm căng thẳng.
Viết nhật ký hoặc ghi chép cảm xúc
Đây là phương pháp ít được nhắc đến nhưng có hiệu quả thực tế. Dành 5-10 phút cuối ngày để ghi lại những điều đã xảy ra, cảm xúc tương ứng và điều gì có thể làm khác đi giúp não bộ “xử lý” và giải phóng các cảm xúc tích tụ, thay vì để chúng âm ỉ qua đêm.
Kết nối xã hội có chất lượng
Nghịch lý của người lãnh đạo là họ tiếp xúc với nhiều người nhất nhưng lại dễ cảm thấy cô đơn nhất. Dành thời gian cho các mối quan hệ thực sự, dù là bạn bè, gia đình hay cộng đồng đồng nghiệp tin cậy, là một trong những “bộ đệm” tự nhiên hiệu quả nhất chống lại stress mãn tính.
Tiếp xúc với thiên nhiên
Nhiều nghiên cứu cho thấy chỉ cần 20-30 phút ở không gian xanh, dù là công viên, vườn cây hay đơn giản là ngồi gần cửa sổ có ánh sáng tự nhiên, cũng có thể giảm đáng kể mức cortisol, hormone liên quan trực tiếp đến stress.
Case study đáng nhớ về quản lý stress cho cá nhân và doanh nghiệp
Janice Marturano, cựu Phó chủ tịch của General Mills (tập đoàn thực phẩm tiêu dùng đa quốc gia hàng đầu), từng trải qua một giai đoạn kiệt sức nghiêm trọng trong sự nghiệp. Để dẫn dắt một thương vụ mua lại kéo dài 18 tháng, bà làm việc quần quật suốt 14 tiếng mỗi ngày và phải đối mặt với áp lực 10.000 nhân sự có thể mất việc nếu thương vụ thất bại. Khi có thêm cả biến cố là sự ra đi của người thân, Janice đã hoàn toàn suy sụp.
Theo lời khuyên của bác sĩ, bà tham gia khoá học thiền định và nhận ra sự thay đổi rõ rệt trong khả năng tập trung và giữ bình tĩnh dưới áp lực. Từ trải nghiệm cá nhân đó, Marturano xây dựng chương trình thiền định cho nhân viên tại trụ sở General Mills ở Minneapolis.
Kết quả khảo sát sau chương trình cho thấy: 83% người tham gia cải thiện năng suất, 82% có thể loại bỏ các công việc không hiệu quả, 80% cải thiện khả năng ra quyết định, và 89% lãnh đạo cấp cao cho biết họ đã biết lắng nghe hơn.
5 câu hỏi thường gặp về stress công việc
1. Stress công việc kéo dài bao lâu thì cần gặp chuyên gia?
Nếu các triệu chứng như mất ngủ, lo âu, mệt mỏi kéo dài hơn 2-3 tuần liên tục và ảnh hưởng rõ rệt đến chất lượng công việc và cuộc sống, đây là lúc nên tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá và hỗ trợ kịp thời.
2. Làm sao phân biệt stress công việc với kiệt sức (“burnout”)?
Stress thường đi kèm cảm giác quá tải nhưng vẫn còn năng lượng để chiến đấu. Kiệt sức (“burnout”) là giai đoạn nặng hơn, khi người lao động hoàn toàn cạn kiệt cả thể chất lẫn tinh thần, mất đi cảm giác ý nghĩa trong công việc và thường kèm theo sự tách biệt cảm xúc.
3. Chủ doanh nghiệp có nên chia sẻ với nhân viên rằng mình đang bị stress không?
Tuỳ vào văn hoá tổ chức và mức độ. Sự minh bạch có chọn lọc từ người lãnh đạo có thể tạo ra môi trường tâm lý an toàn, khuyến khích nhân viên cũng cởi mở hơn. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa chia sẻ chân thực và tạo ra sự lo lắng không cần thiết cho đội ngũ.
4. Có cách nào giảm stress nhanh trong lúc làm việc không?
Theo một số chuyên gia, nếu đang rơi vào trạng thái căng thẳng và cần giải toả đầu óc, hãy dành ra vài phút hít thở thật sâu để khôi phục lại trạng thái cân bằng. Hít vào đếm từ 1 đến 5, giữ hơi thở 1-2 giây, rồi thở ra từ từ cũng đếm từ 1 đến 5. Ngoài ra, đứng dậy đi lại nhẹ, uống nước, hoặc nhìn ra ngoài cửa sổ vài phút cũng là những cách đơn giản giúp hệ thần kinh “reset” nhanh giữa các ca làm việc căng thẳng.
5. Doanh nghiệp có trách nhiệm pháp lý gì liên quan đến stress của nhân viên không?
Tại Việt Nam, Bộ luật Lao động và các quy định về an toàn vệ sinh lao động yêu cầu người sử dụng lao động phải đảm bảo điều kiện làm việc an toàn, bao gồm cả sức khoẻ tâm thần. Dù chưa có quy định riêng biệt về stress nghề nghiệp, doanh nghiệp vẫn có trách nhiệm xây dựng môi trường làm việc không gây hại cho sức khoẻ người lao động.
Kết luận
Stress công việc không phải là dấu hiệu của sự yếu đuối, cũng không phải là cái giá tất yếu phải trả khi làm lãnh đạo. Đó là tín hiệu cơ thể và tâm trí đang gửi đi, báo hiệu rằng có điều gì đó trong hệ thống, dù là cá nhân hay tổ chức, đang cần được điều chỉnh.
Với chủ doanh nghiệp và quản lý, nhận diện đúng dấu hiệu stress từ sớm không chỉ bảo vệ sức khoẻ bản thân, mà còn là hành động có trách nhiệm với đội ngũ và với chính doanh nghiệp mà mình đang dẫn dắt. Một người lãnh đạo kiệt sức không thể dẫn dắt đội ngũ đi xa.
Mệt mỏi công việc kéo dài mà không được xử lý sẽ tích luỹ thành những tổn thất khó đo đếm: từ quyết định sai lầm, nhân tài rời đi, đến văn hoá tổ chức bị bào mòn dần. Ngược lại, một tổ chức biết cách quản lý stress, xây dựng môi trường làm việc lành mạnh và đầu tư vào sức khoẻ tinh thần của con người sẽ có nền tảng bền vững hơn bất kỳ chiến lược kinh doanh nào.
Bước đầu tiên không cần phải lớn. Chỉ cần bắt đầu bằng việc thành thật nhìn nhận: mình đang ổn, hay chỉ đang cố tỏ ra ổn?
